Bảo lĩnh trong vụ án hình sự là gì?
Bảo lĩnh là một biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự, được áp dụng để thay thế biện pháp tạm giam trong trường hợp cơ quan có thẩm quyền thấy không cần tiếp tục tạm giam bị can hoặc bị cáo. Nội dung này được quy định tại Điều 121 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
Hiểu đơn giản, cá nhân, cơ quan hoặc tổ chức đủ điều kiện sẽ cam kết quản lý, bảo đảm người được bảo lĩnh chấp hành các nghĩa vụ tố tụng. Người được bảo lĩnh không đồng nghĩa với việc vụ án đã kết thúc, được miễn trách nhiệm hình sự hoặc được tự do không điều kiện. Họ vẫn phải có mặt khi được triệu tập và không được thực hiện các hành vi cản trở việc giải quyết vụ án.
Điểm cần lưu ý nhất khi tìm hiểu thủ tục bảo lĩnh trong vụ án hình sự là: đây không phải quyền được áp dụng tự động. Việc có cho bảo lĩnh hay không, kể cả trong vụ án có yêu cầu bồi thường dân sự, vẫn phụ thuộc vào tính chất vụ án, nhân thân của bị can/bị cáo, nguy cơ bỏ trốn, nguy cơ tiếp tục phạm tội, khả năng gây khó khăn cho hoạt động tố tụng và đánh giá của cơ quan có thẩm quyền.
Điều kiện bảo lĩnh và người có thể nhận bảo lĩnh
Điều kiện bảo lĩnh không chỉ được xem xét đối với người nhận bảo lĩnh mà còn gắn với tình trạng của bị can, bị cáo và yêu cầu bảo đảm hoạt động tố tụng. Cơ quan giải quyết vụ án thường đánh giá liệu việc thay thế tạm giam bằng bảo lĩnh có vẫn kiểm soát được các rủi ro như vắng mặt theo giấy triệu tập, bỏ trốn, tiếp tục phạm tội hoặc tác động đến người tham gia tố tụng hay không.
Cá nhân nhận bảo lĩnh
Cá nhân nhận bảo lĩnh phải là người thân thích của bị can hoặc bị cáo. Theo quy định, cần có ít nhất hai người thân thích cùng nhận bảo lĩnh và đáp ứng các yêu cầu cơ bản sau:
- Đủ 18 tuổi trở lên;
- Có nhân thân tốt, nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật;
- Có thu nhập ổn định;
- Có điều kiện quản lý người được bảo lĩnh.
Trong thực tế, khả năng quản lý không chỉ nằm ở quan hệ gia đình. Cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét nơi cư trú, mức độ gắn bó, khả năng liên lạc và việc người thân có thực sự theo dõi, nhắc nhở bị can/bị cáo chấp hành giấy triệu tập hay không.
Cơ quan, tổ chức nhận bảo lĩnh
Cơ quan hoặc tổ chức có thể nhận bảo lĩnh cho bị can, bị cáo là người của cơ quan, tổ chức mình. Trường hợp này cần có ít nhất hai người đại diện lập giấy cam đoan và có xác nhận của người đứng đầu cơ quan, tổ chức.
Việc cơ quan, tổ chức nhận bảo lĩnh phù hợp hơn khi người bị buộc tội đang có quan hệ lao động, công tác rõ ràng và đơn vị có cơ sở để phối hợp quản lý. Tuy nhiên, xác nhận của cơ quan, tổ chức cũng không làm phát sinh nghĩa vụ bắt buộc cơ quan tiến hành tố tụng phải chấp nhận bảo lĩnh.
Hồ sơ, đơn xin bảo lĩnh bị can cần chuẩn bị
Pháp luật không ấn định một bộ hồ sơ cố định áp dụng giống nhau cho mọi vụ án. Cơ quan đang thụ lý có thể yêu cầu bổ sung tài liệu tùy giai đoạn điều tra, truy tố hoặc xét xử. Dù vậy, khi chuẩn bị đơn xin bảo lĩnh bị can, gia đình hoặc cơ quan, tổ chức nên tập hợp thông tin rõ ràng, nhất quán và có tài liệu chứng minh phù hợp.
Nội dung nên có trong đơn đề nghị bảo lĩnh
Văn bản đề nghị nên thể hiện các thông tin chính sau:
- Họ tên, ngày sinh, địa chỉ, thông tin liên hệ của người đề nghị nhận bảo lĩnh;
- Quan hệ giữa người nhận bảo lĩnh và bị can/bị cáo, nếu người nhận bảo lĩnh là cá nhân;
- Họ tên, thông tin vụ án và tư cách tố tụng của người được đề nghị bảo lĩnh;
- Cơ quan đang giải quyết vụ án hoặc cơ quan tiếp nhận đơn;
- Lý do đề nghị áp dụng bảo lĩnh thay cho tạm giam;
- Khả năng quản lý, giám sát người được bảo lĩnh;
- Cam kết thực hiện đầy đủ nghĩa vụ theo quy định pháp luật;
- Ngày lập, chữ ký của những người nhận bảo lĩnh và xác nhận của cơ quan, tổ chức nếu áp dụng.
Đơn nên trình bày đúng sự thật, ngắn gọn và tập trung vào các thông tin có thể kiểm chứng. Không nên dùng các nhận định cảm tính như khẳng định chắc chắn người bị tạm giam vô tội khi vụ án đang được giải quyết.
Giấy cam đoan của người nhận bảo lĩnh và người được bảo lĩnh
Người nhận bảo lĩnh phải làm giấy cam đoan về việc quản lý, bảo đảm bị can/bị cáo thực hiện các nghĩa vụ tố tụng. Đồng thời, bị can hoặc bị cáo cũng phải làm giấy cam đoan chấp hành yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng.
Các cam đoan thường xoay quanh những nghĩa vụ quan trọng như:
- Có mặt theo giấy triệu tập, trừ trường hợp có lý do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan;
- Không bỏ trốn hoặc tiếp tục thực hiện hành vi phạm tội;
- Không mua chuộc, cưỡng ép, xúi giục người khác khai báo gian dối hoặc cung cấp tài liệu sai sự thật;
- Không che giấu, tiêu hủy, làm giả chứng cứ, tài liệu hoặc tài sản liên quan vụ án;
- Không đe dọa, khống chế, trả thù người làm chứng, bị hại, người tố giác tội phạm và người thân thích của họ.
Tài liệu có thể cần kèm theo
Tùy yêu cầu của cơ quan thụ lý, hồ sơ có thể cần những tài liệu chứng minh cho nội dung trong đơn, chẳng hạn:
- Bản sao giấy tờ định danh của người nhận bảo lĩnh;
- Tài liệu thể hiện quan hệ thân thích;
- Tài liệu chứng minh nơi cư trú, công việc hoặc nguồn thu nhập ổn định;
- Văn bản xác nhận của cơ quan, tổ chức đối với trường hợp đơn vị nhận bảo lĩnh;
- Các giấy tờ khác chứng minh khả năng quản lý và lý do đề nghị bảo lĩnh.
Không nên tự ý nộp tài liệu không liên quan hoặc thông tin chưa được kiểm tra. Nếu vụ án có tình tiết phức tạp, người nhà có thể trao đổi với luật sư bào chữa hình sự tại Hà Nội để xác định hồ sơ phù hợp với giai đoạn tố tụng và quyền bào chữa của người bị buộc tội.
Trình tự xem xét biện pháp ngăn chặn bảo lĩnh
Về cơ bản, thủ tục có thể diễn ra theo các bước sau:
1. Xác định cơ quan đang thụ lý vụ án
Đơn và tài liệu cần được gửi đến cơ quan đang giải quyết vụ án ở thời điểm nộp hồ sơ, có thể là Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án tùy giai đoạn tố tụng. Gửi sai nơi có thể làm chậm việc tiếp nhận và xem xét đề nghị.
2. Nộp đơn đề nghị cùng giấy cam đoan, tài liệu liên quan
Người thân hoặc cơ quan, tổ chức nộp văn bản đề nghị nhận bảo lĩnh, giấy cam đoan và các giấy tờ chứng minh điều kiện nhận bảo lĩnh. Nên lưu lại bản sao tài liệu đã nộp hoặc giấy tiếp nhận nếu cơ quan tiếp nhận cấp.
3. Cơ quan có thẩm quyền đánh giá hồ sơ và điều kiện áp dụng
Người có thẩm quyền xem xét biện pháp ngăn chặn sẽ đánh giá toàn diện vụ án và khả năng bảo đảm nghĩa vụ tố tụng của người được đề nghị bảo lĩnh. Việc hồ sơ đầy đủ chỉ là một yếu tố; cơ quan có thẩm quyền vẫn có thể không chấp nhận nếu nhận thấy nguy cơ ảnh hưởng đến quá trình giải quyết vụ án.
4. Ban hành quyết định hoặc không chấp nhận đề nghị
Nếu bảo lĩnh được chấp nhận, cơ quan có thẩm quyền ban hành quyết định áp dụng biện pháp bảo lĩnh. Trong một số trường hợp theo thẩm quyền điều tra, quyết định cần được Viện kiểm sát cùng cấp phê chuẩn trước khi thi hành. Người được bảo lĩnh chỉ nên rời nơi tạm giữ hoặc tạm giam khi quyết định hợp lệ đã được thực hiện.
Lưu ý về cam đoan và hậu quả vi phạm
Bảo lĩnh là cơ chế thay thế tạm giam nhưng không làm giảm nghĩa vụ tuân thủ pháp luật của bị can, bị cáo. Người được bảo lĩnh cần đặc biệt chú ý lịch triệu tập, yêu cầu làm việc và các hạn chế được ghi trong quyết định.
Nếu bị can hoặc bị cáo vi phạm nghĩa vụ đã cam đoan, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét áp dụng biện pháp ngăn chặn nghiêm khắc hơn, trong đó có tạm giam nếu đủ căn cứ. Người nhận bảo lĩnh cũng có thể phải chịu trách nhiệm theo quy định pháp luật khi vi phạm cam đoan của mình.
Vì vậy, gia đình không nên xem bảo lĩnh là thủ tục hình thức để đưa người thân về nhà. Trước khi nhận bảo lĩnh, cần cân nhắc thực tế về khả năng liên lạc, giám sát và hỗ trợ người được bảo lĩnh chấp hành nghiêm túc yêu cầu tố tụng.
Câu hỏi thường gặp về thủ tục bảo lĩnh
Có phải cứ có người thân bảo lãnh thì bị can sẽ được tại ngoại không?
Không. Có người thân đáp ứng điều kiện là một cơ sở để đề nghị bảo lĩnh, nhưng quyết định áp dụng vẫn thuộc cơ quan có thẩm quyền. Cơ quan này sẽ đánh giá tính chất vụ án, hành vi bị khởi tố, nhân thân và nguy cơ ảnh hưởng đến quá trình tố tụng.
Cần bao nhiêu người thân để nhận bảo lĩnh cho bị can?
Theo quy định về bảo lĩnh bằng cá nhân, cần ít nhất hai người thân thích của bị can hoặc bị cáo cùng nhận bảo lĩnh. Mỗi người phải đáp ứng điều kiện về độ tuổi, nhân thân, thu nhập ổn định và khả năng quản lý.
Đơn xin bảo lĩnh bị can có mẫu bắt buộc không?
Pháp luật tố tụng hình sự quy định về giấy cam đoan nhưng không có một mẫu đơn thống nhất áp dụng cho mọi vụ án. Người làm đơn nên bảo đảm đủ thông tin về người nhận bảo lĩnh, người được bảo lĩnh, vụ án, nội dung đề nghị và cam kết quản lý; đồng thời làm theo hướng dẫn của cơ quan đang thụ lý nếu có.
Bảo lĩnh có áp dụng cho mọi tội danh không?
Không thể kết luận chỉ dựa trên tên tội danh. Cơ quan có thẩm quyền phải xem xét điều kiện áp dụng biện pháp ngăn chặn trong từng vụ án cụ thể. Những tình tiết cho thấy nguy cơ bỏ trốn, tiếp tục phạm tội hoặc cản trở hoạt động tố tụng có thể khiến đề nghị bảo lĩnh không được chấp nhận.
Người được bảo lĩnh có phải chấp hành giấy triệu tập không?
Có. Đây là nghĩa vụ quan trọng. Người được bảo lĩnh phải có mặt theo giấy triệu tập, trừ trường hợp có lý do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan, đồng thời phải thực hiện đầy đủ các cam đoan đã ký.