Yêu cầu bồi thường dân sự trong vụ án hình sự là cách để bị hại đề nghị người phạm tội hoặc chủ thể có trách nhiệm khắc phục tổn thất về tài sản, sức khỏe, tính mạng, danh dự và các quyền lợi hợp pháp khác. Muốn được xem xét đầy đủ, người yêu cầu cần chỉ rõ từng khoản thiệt hại, căn cứ tính toán và tài liệu chứng minh thay vì chỉ nêu một con số tổng quát.
Căn cứ thường được áp dụng gồm Điều 30, Điều 62 và Điều 63 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015; các Điều 584, 585 và 589–592 Bộ luật Dân sự 2015; Nghị quyết 02/2022/NQ-HĐTP hướng dẫn một số quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Việc áp dụng cụ thể còn phụ thuộc hành vi phạm tội, người có nghĩa vụ bồi thường và chứng cứ của từng vụ án.
Yêu cầu bồi thường dân sự là gì?
Đây là yêu cầu giải quyết hậu quả dân sự phát sinh từ hành vi có dấu hiệu tội phạm. Cơ quan tiến hành tố tụng có thể xem xét yêu cầu này cùng với việc giải quyết vụ án hình sự.
Theo Bộ luật Tố tụng hình sự:
- Bị hại là cá nhân trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản hoặc là cơ quan, tổ chức bị thiệt hại về tài sản, uy tín do tội phạm gây ra hoặc đe dọa gây ra.
- Nguyên đơn dân sự là cá nhân, cơ quan hoặc tổ chức bị thiệt hại do tội phạm gây ra và có đơn yêu cầu bồi thường.
- Bị hại có quyền đề nghị mức bồi thường, đưa ra chứng cứ, trình bày ý kiến và kháng cáo phần bản án liên quan đến bồi thường theo quy định.
Bồi thường dân sự khác trách nhiệm hình sự như thế nào?
Trách nhiệm hình sự nhằm xác định một người có phạm tội hay không và áp dụng hình phạt hoặc biện pháp tư pháp. Trách nhiệm dân sự nhằm khôi phục quyền lợi của người bị thiệt hại thông qua việc trả lại tài sản, hoàn trả tiền, sửa chữa tài sản hoặc bồi thường tổn thất.
Hai trách nhiệm có liên quan nhưng không đồng nhất:
- Một người bị kết án không đồng nghĩa mọi khoản tiền bị hại yêu cầu đều được chấp nhận.
- Người yêu cầu vẫn phải chứng minh thiệt hại thực tế và mối quan hệ giữa thiệt hại với hành vi phạm tội.
- Việc tự nguyện bồi thường có thể được xem xét khi lượng hình nhưng không mặc nhiên làm chấm dứt trách nhiệm hình sự.
- Bảo lĩnh, tạm giam hay các biện pháp ngăn chặn không quyết định nghĩa vụ bồi thường. Nếu cần tìm hiểu riêng, người tham gia tố tụng có thể tham khảo thủ tục bảo lĩnh trong vụ án hình sự.
Cũng cần phân biệt bồi thường ngoài hợp đồng do tội phạm gây ra với phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại trong hợp đồng. Phạt vi phạm chỉ phát sinh khi có thỏa thuận hoặc pháp luật quy định, trong khi yêu cầu của bị hại trong vụ án hình sự thường dựa trên trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.
Những khoản thiệt hại có thể yêu cầu bồi thường
Người bị hại yêu cầu bồi thường nên lập bảng riêng cho từng nhóm thiệt hại. Mỗi khoản cần có ba nội dung: khoản tiền yêu cầu, cách tính và chứng cứ đi kèm.
Thiệt hại do tài sản bị xâm phạm
Tùy vụ việc, yêu cầu có thể bao gồm:
- Giá trị tài sản bị mất, bị chiếm đoạt, bị hủy hoại hoặc không thể sửa chữa.
- Chi phí hợp lý để sửa chữa, khôi phục hoặc thay thế tài sản.
- Lợi ích gắn với việc sử dụng, khai thác tài sản bị mất hoặc giảm sút nếu chứng minh được.
- Chi phí hợp lý nhằm ngăn chặn, hạn chế và khắc phục thiệt hại.
- Khoản thiệt hại khác có căn cứ pháp luật.
Nếu tài sản đã được thu hồi, người bị hại cần xác định tình trạng thực tế: còn nguyên vẹn, bị giảm giá trị, thiếu bộ phận hay không thể sử dụng. Việc nhận lại tài sản không đương nhiên loại trừ quyền yêu cầu bồi thường phần thiệt hại còn lại.
Thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm
Các khoản thường được xem xét gồm:
- Chi phí hợp lý cho việc cấp cứu, khám, điều trị, phục hồi sức khỏe và chức năng bị mất hoặc giảm sút.
- Thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút trong thời gian điều trị, phục hồi.
- Chi phí và thu nhập thực tế bị mất của người chăm sóc trong thời gian cần thiết.
- Chi phí chăm sóc lâu dài nếu người bị hại mất khả năng lao động và cần người thường xuyên chăm sóc.
- Khoản bù đắp tổn thất về tinh thần theo thỏa thuận hoặc do Tòa án xác định trong giới hạn pháp luật.
Không phải mọi sản phẩm, dịch vụ mua trong thời gian điều trị đều được tính là chi phí hợp lý. Người yêu cầu nên làm rõ chỉ định chuyên môn, mục đích sử dụng và sự liên quan với thương tích do vụ án gây ra.
Thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm
Người đại diện hoặc thân nhân có quyền yêu cầu có thể đề nghị xem xét:
- Các chi phí cứu chữa trước khi người bị hại chết.
- Chi phí hợp lý cho việc mai táng.
- Tiền cấp dưỡng cho người mà người bị thiệt hại có nghĩa vụ cấp dưỡng.
- Khoản bù đắp tổn thất tinh thần cho những người thuộc diện được pháp luật xác định.
- Thiệt hại hợp pháp khác nếu có đủ căn cứ.
Chi phí mai táng cần được chứng minh và phải có tính hợp lý. Những khoản mang tính phô trương, không gắn trực tiếp với việc mai táng có thể không được chấp nhận toàn bộ.
Thiệt hại do danh dự, nhân phẩm hoặc uy tín bị xâm phạm
Yêu cầu có thể gồm chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục thiệt hại; thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút; và khoản bù đắp tổn thất tinh thần. Người yêu cầu cần trình bày cụ thể phạm vi thông tin bị phát tán, hậu quả thực tế và biện pháp đã thực hiện để khắc phục.
Cách thu thập chứng cứ chứng minh thiệt hại
“Chứng cứ thiệt hại hình sự” là cách gọi thường dùng để chỉ tài liệu, dữ liệu và lời khai chứng minh phần thiệt hại dân sự trong vụ án hình sự. Chứng cứ phải được thu thập hợp pháp, có liên quan và có thể kiểm tra, đánh giá.
Chứng cứ về tài sản
Có thể sử dụng:
- Hợp đồng mua bán, hóa đơn, chứng từ thanh toán hoặc sao kê ngân hàng.
- Giấy đăng ký, giấy chứng nhận quyền sở hữu hoặc tài liệu thể hiện quyền quản lý hợp pháp.
- Hình ảnh, video về tình trạng tài sản trước và sau khi bị xâm phạm.
- Biên bản thu giữ, tạm giữ, giao nhận hoặc trả lại vật chứng.
- Kết luận định giá tài sản trong tố tụng hình sự.
- Báo giá, hóa đơn sửa chữa và biên bản xác nhận tình trạng hư hỏng.
Giá mua ban đầu không phải lúc nào cũng bằng thiệt hại tại thời điểm xảy ra vụ án. Cơ quan tố tụng có thể căn cứ kết luận định giá, mức độ hao mòn và tình trạng thực tế của tài sản.
Chứng cứ về sức khỏe và chi phí điều trị
Người bị hại nên lưu giữ:
- Hồ sơ cấp cứu, bệnh án, giấy ra viện và đơn thuốc.
- Kết luận giám định thương tích hoặc tài liệu giám định bổ sung.
- Hóa đơn viện phí, tiền thuốc, phục hồi chức năng và dụng cụ hỗ trợ.
- Chứng từ đi lại, lưu trú nếu đây là chi phí cần thiết cho việc điều trị.
- Chỉ định của bác sĩ đối với thuốc, thiết bị hoặc quá trình phục hồi dài hạn.
Nên sao chụp hoặc quét tài liệu ngay khi nhận được. Nếu phải giao bản gốc, cần yêu cầu lập biên bản giao nhận và giữ một bản sao để đối chiếu.
Chứng cứ về thu nhập bị mất hoặc giảm sút
Người làm công hưởng lương có thể sử dụng hợp đồng lao động, bảng lương, sao kê nhận lương, xác nhận nghỉ việc không hưởng lương hoặc quyết định của đơn vị sử dụng lao động.
Người kinh doanh, lao động tự do có thể cung cấp sổ sách bán hàng, hóa đơn, hợp đồng dịch vụ, lịch làm việc, sao kê tài khoản, tờ khai thuế và lời khai của người có liên quan. Việc chỉ tự kê khai một mức thu nhập mà không có tài liệu đối chiếu thường khó đủ sức thuyết phục.
Chứng cứ điện tử
Tin nhắn, thư điện tử, bản ghi âm, video, dữ liệu camera và lịch sử giao dịch có thể được xem xét nếu thu thập hợp pháp. Nên giữ tệp gốc, thiết bị lưu trữ, thông tin thời gian và nguồn tạo lập; không chỉ nộp ảnh chụp đã cắt ghép hoặc mất ngữ cảnh.
Hồ sơ và nội dung đơn yêu cầu bồi thường
Pháp luật tố tụng hình sự không quy định một biểu mẫu duy nhất áp dụng cho mọi yêu cầu bồi thường. Một đơn rõ ràng nên có các nội dung sau:
- Ngày làm đơn và cơ quan tiếp nhận.
- Họ tên, địa chỉ, thông tin liên hệ của người yêu cầu.
- Tư cách tham gia tố tụng và mối quan hệ với người bị thiệt hại nếu yêu cầu thay.
- Thông tin nhận biết vụ án, bị can hoặc bị cáo nếu đã có.
- Diễn biến gây thiệt hại được trình bày ngắn gọn.
- Từng khoản yêu cầu bồi thường, số tiền và phương pháp tính.
- Danh mục chứng cứ kèm theo.
- Đề nghị xác định tư cách bị hại hoặc nguyên đơn dân sự nếu chưa được xác định.
- Đề nghị định giá, giám định hoặc thu thập tài liệu mà cá nhân không thể tự thu thập, nếu cần.
- Chữ ký của người yêu cầu hoặc người đại diện hợp pháp.
Không nên chỉ ghi “yêu cầu bồi thường theo quy định pháp luật”. Cách trình bày hiệu quả hơn là tách thành bảng gồm tên khoản thiệt hại, số tiền, cách tính, tài liệu chứng minh và tình trạng đã được bồi thường hay chưa.
Nếu nhiều người cùng có quyền yêu cầu, chẳng hạn trong trường hợp tính mạng bị xâm phạm, cần xác định rõ từng người, căn cứ phát sinh quyền và quan điểm về việc nhận bồi thường.
Nộp yêu cầu bồi thường ở đâu, vào thời điểm nào?
Người bị hại có thể nộp yêu cầu cho cơ quan đang thụ lý vụ án:
- Giai đoạn điều tra: nộp tại Cơ quan điều tra hoặc thông qua điều tra viên được phân công.
- Giai đoạn truy tố: nộp tại Viện kiểm sát đang giải quyết hồ sơ.
- Giai đoạn xét xử: nộp tại Tòa án có thẩm quyền và tiếp tục trình bày tại phiên tòa.
Nên nộp sớm ngay khi đã xác định được thiệt hại cơ bản. Hồ sơ gửi trực tiếp cần có giấy tiếp nhận hoặc bản sao đóng dấu nhận; hồ sơ gửi qua bưu chính nên sử dụng hình thức có xác nhận phát. Tài liệu bổ sung cần ghi rõ vụ án và cơ quan đang thụ lý để tránh thất lạc hoặc ghép nhầm hồ sơ.
Yêu cầu bằng văn bản giúp xác định rõ phạm vi bồi thường. Nếu trình bày bằng lời trong buổi làm việc hoặc phiên tòa, người yêu cầu cần kiểm tra xem nội dung đã được ghi đầy đủ trong biên bản hay chưa.
Theo dõi việc giải quyết yêu cầu bồi thường
Sau khi nộp đơn, người yêu cầu không nên chỉ chờ kết quả cuối cùng mà cần chủ động theo dõi theo từng bước.
Kiểm tra tư cách tố tụng
Xác định mình đã được công nhận là bị hại, nguyên đơn dân sự hoặc người đại diện hợp pháp hay chưa. Tư cách này ảnh hưởng đến quyền đưa ra chứng cứ, tham gia hỏi, tranh luận và kháng cáo phần dân sự.
Cập nhật thiệt hại phát sinh
Chi phí điều trị và thu nhập bị mất có thể tiếp tục phát sinh. Mỗi lần bổ sung, nên lập văn bản giải thích khoản mới, tổng số tiền đã yêu cầu và phần đã được người có trách nhiệm thanh toán.
Đề nghị định giá hoặc giám định khi cần thiết
Nếu giá trị tài sản, tỷ lệ tổn thương cơ thể hoặc nguyên nhân thiệt hại chưa rõ, người bị hại có thể đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng xem xét trưng cầu giám định, định giá hoặc giám định bổ sung theo quy định. Việc có yêu cầu không đồng nghĩa cơ quan tố tụng buộc phải chấp nhận; họ sẽ đánh giá tính cần thiết và căn cứ pháp luật.
Tham gia phiên tòa và đối chiếu số liệu
Tại phiên tòa, người yêu cầu cần mang theo bảng tổng hợp mới nhất và tài liệu gốc để đối chiếu. Nội dung trình bày nên tập trung vào bốn vấn đề:
- Thiệt hại nào thực tế đã xảy ra?
- Hành vi nào gây ra thiệt hại đó?
- Số tiền được tính như thế nào?
- Khoản nào đã được hoàn trả hoặc bồi thường?
Nếu vụ án phức tạp hoặc có tranh luận về nguyên nhân, định giá và người phải bồi thường, người bị hại có thể cân nhắc nhờ luật sư bảo vệ quyền lợi. Đối với vụ việc được giải quyết tại Hà Nội, thông tin về phạm vi công việc và cách phối hợp với luật sư hình sự tại Hà Nội có thể giúp người tham gia tố tụng chuẩn bị phương án phù hợp.
Kiểm tra bản án và yêu cầu thi hành án
Khi nhận bản án, cần kiểm tra từng khoản được chấp nhận, khoản bị bác, nghĩa vụ của từng người, lãi do chậm thi hành và án phí nếu có. Nếu không đồng ý với phần dân sự của bản án sơ thẩm, người có quyền kháng cáo cần lưu ý thời hạn kháng cáo thông thường là 15 ngày theo Bộ luật Tố tụng hình sự; cách tính thời hạn có thể khác đối với người vắng mặt.
Sau khi bản án có hiệu lực, bên được bồi thường có thể nộp đơn yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự tổ chức thi hành. Thời hiệu yêu cầu thi hành án về nguyên tắc là 5 năm kể từ ngày bản án hoặc quyết định có hiệu lực, nhưng cách tính có ngoại lệ khi nghĩa vụ được ấn định thời hạn, bị hoãn hoặc có trở ngại khách quan.
Xử lý khi chưa đủ tài liệu chứng minh thiệt hại
Thiếu hóa đơn hoặc chưa xác định được toàn bộ thiệt hại không có nghĩa người bị hại phải từ bỏ yêu cầu. Tuy nhiên, không nên ước đoán hoặc khai tăng số tiền mà không có căn cứ.
Có thể xử lý theo hướng sau:
- Nộp trước các khoản đã xác định và ghi rõ khoản nào đang tiếp tục thu thập chứng cứ.
- Sử dụng chứng cứ thay thế hợp pháp như sao kê, xác nhận của cơ sở điều trị, đơn vị sử dụng lao động hoặc người cung cấp dịch vụ.
- Đề nghị cơ quan tố tụng thu thập tài liệu mà người bị hại không thể tự tiếp cận.
- Đề nghị định giá hoặc giám định nếu thiệt hại phụ thuộc kết luận chuyên môn.
- Tách rõ số tiền không tranh chấp và số tiền còn cần làm rõ.
- Cập nhật yêu cầu ngay khi có tài liệu mới và trước khi Tòa án nghị án.
Theo Điều 30 Bộ luật Tố tụng hình sự, nếu phần dân sự chưa có điều kiện chứng minh và việc tách không ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án hình sự, phần này có thể được tách để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự. Việc có tách hay không thuộc thẩm quyền đánh giá của cơ quan tiến hành tố tụng, không phải cứ thiếu một chứng từ là yêu cầu sẽ tự động được chuyển sang vụ án khác.
Thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại theo Bộ luật Dân sự về nguyên tắc là 3 năm kể từ ngày người có quyền biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm. Do mối quan hệ giữa phần dân sự và tiến trình giải quyết vụ án hình sự có thể phức tạp, người bị hại không nên trì hoãn việc nộp yêu cầu chỉ vì đang chờ kết luận cuối cùng.
Câu hỏi thường gặp
Không có hóa đơn thì có được yêu cầu bồi thường không?
Có thể yêu cầu, nhưng khả năng được chấp nhận phụ thuộc chứng cứ thay thế và tính hợp lý của khoản chi. Sao kê, phiếu thu, bệnh án, đơn thuốc, xác nhận của bên cung cấp dịch vụ hoặc dữ liệu giao dịch có thể được xem xét. Lời trình bày đơn phương thường không đủ để chứng minh toàn bộ số tiền.
Đã nhận lại tài sản thì còn được yêu cầu bồi thường không?
Có thể, nếu tài sản bị hư hỏng, giảm giá trị hoặc việc bị chiếm giữ đã làm phát sinh thiệt hại thực tế. Người yêu cầu phải chứng minh phần tổn thất còn lại và không được yêu cầu trùng với giá trị đã được khắc phục.
Có thể thỏa thuận bồi thường với bị can hoặc bị cáo không?
Các bên có thể tự nguyện thỏa thuận nhưng nội dung phải rõ số tiền, phương thức, thời hạn thanh toán và khoản nào đã được giải quyết. Biên nhận nên ghi cụ thể đây là thanh toán một phần hay toàn bộ nghĩa vụ. Không nên ký xác nhận “đã nhận đủ, không còn yêu cầu” nếu thực tế vẫn còn chi phí điều trị hoặc thiệt hại chưa xác định.
Tòa án có chấp nhận toàn bộ số tiền bị hại yêu cầu không?
Không mặc nhiên. Tòa án đánh giá tính thực tế, hợp lý, quan hệ nhân quả và chứng cứ của từng khoản. Phần không chứng minh được, bị tính trùng hoặc không liên quan trực tiếp đến hành vi gây thiệt hại có thể bị bác hoặc được tách để giải quyết bằng thủ tục khác khi đủ điều kiện.
Có bắt buộc phải thuê luật sư không?
Không. Người bị hại có thể tự nộp và trình bày yêu cầu. Luật sư thường hữu ích khi thiệt hại lớn, có nhiều người phải bồi thường, chứng cứ mâu thuẫn, cần định giá hoặc giám định, hoặc phần dân sự có nguy cơ bị tách khỏi vụ án hình sự. Trước khi sử dụng dịch vụ, nên thống nhất rõ phạm vi công việc gồm nghiên cứu hồ sơ, xây dựng bảng thiệt hại, soạn đơn, tham gia làm việc và bảo vệ quyền lợi tại phiên tòa.